Je bent moe, je hebt nergens echt zin in, je lontje is korter dan vroeger en je vraagt je af of dat er op jouw leeftijd gewoon bij hoort. Vroeg of laat komt in dat rijtje het woord testosteron voorbij. Op internet is het antwoord dan altijd hetzelfde: je testosteron is te laag, en er is toevallig een potje dat dat oplost.
Het eerlijke antwoord is genuanceerder, en juist daarom bruikbaarder. Hieronder lees je wat testosteron wel en niet verklaart, wat je waarde echt beinvloedt, en hoe je het laat meten als je zekerheid wilt in plaats van een onderbuikgevoel.
Wat testosteron eigenlijk doet
Testosteron is het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon. Het speelt een rol bij je spiermassa en je botdichtheid, bij de aanmaak van zaadcellen, bij je seksuele verlangen en bij je rode bloedcellen. Het is dus geen sportschoolhormoon, het raakt een breed stuk van je gezondheid.
Je waarde ligt ook niet vast. Testosteron is ’s ochtends het hoogst en zakt in de loop van de dag. Meet je op een willekeurig moment, dan meet je vooral het tijdstip.
Moeheid alleen zegt verrassend weinig
Hier wordt het interessant, want de wetenschap is het niet eens met de onderbuik.
In de European Male Ageing Study werden 3.369 mannen tussen de 40 en 79 jaar onderzocht, met precies deze vraag: welke klachten hangen nu echt samen met een laag testosteron? De uitkomst is ontnuchterend. Alleen drie seksuele klachten hingen als cluster samen met een lagere waarde: minder ochtenderecties, minder zin in seks en erectieproblemen. Klachten als vermoeidheid en somberheid lieten die duidelijke samenhang niet zien (Wu et al., 2010).
Dat betekent niet dat je moeheid tussen je oren zit. Het betekent iets anders, en dat is minstens zo belangrijk: moeheid is een klacht met heel veel mogelijke oorzaken. Je schildklier, je ijzer, je vitamine B12, je slaap, je bloedsuiker, je stressniveau. Testosteron is er daar een van, en meestal niet de eerste.
Wie je vermoeidheid meteen als testosterontekort bestempelt, slaat dus stappen over.
Wat je testosteron wel omlaag haalt
Slaap. Onderzoekers lieten tien gezonde jonge mannen acht nachten achter elkaar maar vijf uur in bed liggen. Hun testosteron overdag daalde met 10 tot 15 procent (Leproult & Van Cauter, 2011). Voor de eerlijkheid: dat was een kleine groep, en een latere gerandomiseerde studie vond het effect niet terug (Smith et al., 2019). Het bewijs is dus niet waterdicht. Maar structureel te weinig slapen is sowieso weinig behulpzaam voor je herstel.
Lichaamsvet. Dit verband is een stuk consistenter. In een onderzoek onder jonge mannen met obesitas zonder diabetes had 25,6 procent een te laag vrij testosteron. Bij een BMI van 50 of hoger liep dat op tot boven de 75 procent (Molina-Vega et al., 2019). Vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen, dus je lichaamssamenstelling praat mee.
Leeftijd. Je waarde zakt geleidelijk naarmate je ouder wordt. Dat is normaal en op zichzelf geen ziekte.
Wat je hier vooral uit mag halen: de knoppen die werken zijn saai. Slapen, een gezonder vetpercentage, bewegen. Geen enkel supplement komt daar bovenuit.
Waarom een enkel getal je niet genoeg vertelt
De meeste mannen denken bij testosteron aan een getal. Zo simpel is het niet.
Het grootste deel van je testosteron zit gebonden aan eiwitten in je bloed, vooral aan SHBG. Dat gebonden deel kan je lichaam niet direct gebruiken; alleen het vrije deel is actief. Je kunt dus een prima totaal testosteron hebben terwijl je SHBG hoog is en er weinig bruikbaar testosteron overblijft. Andersom kan net zo goed.
Daarom kijken artsen naar totaal testosteron, vrij testosteron en SHBG in samenhang. Een los getal uit een willekeurige test mist de context om er iets zinnigs over te zeggen.
Hoe je het goed laat meten
Er zijn een paar spelregels. De richtlijn van de Endocrine Society, de internationale beroepsvereniging van hormoonartsen, adviseert om nuchter in de ochtend te meten en een afwijkende uitslag altijd te herhalen voordat je er conclusies aan verbindt. Ligt je totaal testosteron rond de ondergrens, of speelt er iets met je SHBG, dan hoort daar ook een vrij testosteron bij (Bhasin et al., 2018).
Je huisarts prikt testosteron doorgaans wanneer daar een duidelijke medische aanleiding voor is, meestal bij dat seksuele klachtenpatroon. Wil je zelf het bredere plaatje, dan kun je zonder verwijzing je testosteronwaarden laten meten, inclusief vrij testosteron en SHBG, en de uitslag meenemen naar je arts als er iets opvalt.
Praktisch, zodat je meting ergens op slaat:
| Regel | Waarom |
| Prik in de ochtend, bij voorkeur voor 10 uur | Je waarde is dan het hoogst en het best vergelijkbaar |
| Kom nuchter | Zo adviseert de richtlijn, en het scheelt ruis |
| Niet meten tijdens ziekte of na een slechte nacht | Tijdelijke dips zeggen niets over je basisniveau |
| Herhaal een afwijkende uitslag | Een enkele meting is geen diagnose |
Tot slot
Testosteron verdient een eerlijker gesprek dan het meestal krijgt. Het is geen knop waar je even aan draait, en het is zelden de enige verklaring voor moeheid of een kort lontje. Maar het is wel iets wat je kunt weten in plaats van erover te speculeren.
Herken je vooral die seksuele klachten, of houdt je vermoeidheid maandenlang aan? Dan is meten logischer dan gissen, al is het maar om testosteron uit te sluiten en verder te kijken. En verwacht geen wonderen van een potje: de basis blijft slaap, een gezond vetpercentage en beweging.
Een bloedtest vervangt de beoordeling van je huisarts niet. Bespreek een afwijkende uitslag of een behandelbeslissing altijd met een arts. Zelf testosteron of andere hormonen gebruiken zonder medische begeleiding is nooit een goed idee.
Bronnen
Wu FCW, Tajar A, Beynon JM, et al. Identification of late-onset hypogonadism in middle-aged and elderly men. New England Journal of Medicine. 2010. PMID 20554979.
Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA. 2011. PMID 21632481.
Smith I, Salazar I, RoyChoudhury A, St-Onge MP. Sleep restriction and testosterone concentrations in young healthy males: randomized controlled studies of acute and chronic short sleep. Sleep Health. 2019. PMID 31416797.
Molina-Vega M, Asenjo-Plaza M, Garcia-Ruiz MC, et al. Cross-sectional, primary care-based study of the prevalence of hypoandrogenemia in nondiabetic young men with obesity. Obesity (Silver Spring). 2019. PMID 31411814.
Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2018. PMID 29562364.
Dit artikel is geschreven door het redactieteam van Caliberhealth, waar mannen zonder verwijzing bloedonderzoek kunnen laten doen. Elke uitslag wordt beoordeeld door een BIG-geregistreerde arts.
